Hành trình Biên khảo và Sự ra đời của Bộ Sử Trung Hoa

Vào năm 1979, sau khi hoàn thành tác phẩm “Kinh Dịch, một tổng hợp Trung triết thời Tiên Tần”, tôi dự định sẽ kết thúc sự nghiệp biên khảo để tập trung vào việc viết hồi ký và tận hưởng những năm tháng nghỉ ngơi, bởi lẽ tôi đã gần bước vào tuổi thất tuần.

Tuy nhiên, năm 1981, khi bộ Hồi ký đã được hoàn thiện, trong quá trình sắp xếp lại các tủ sách tại Sài Gòn và Long Xuyên, tôi bất ngờ phát hiện ra một bộ sưu tập khổng lồ, gần năm chục cuốn sách về lịch sử và văn minh Trung Hoa. Tôi đã đọc lại toàn bộ, đồng thời mượn thêm từ bạn bè khoảng 6-7 cuốn nữa. Cũng giống như hơn ba thập kỷ trước, khi tôi bắt đầu tìm hiểu về văn học Trung Quốc, tôi vừa đọc, vừa ghi chép tỉ mỉ, và cuối cùng, công trình này đã hình thành một bộ sử đồ sộ, vượt ngoài dự kiến ban đầu của tôi.

Sự Độc Đáo của Lịch Sử Trung Hoa

Trung Hoa hiện đại có diện tích gần tương đương với toàn bộ châu Âu, với dân số vượt mốc một tỷ người – chiếm một phần năm dân số toàn cầu. Nền văn minh này có truyền thống coi trọng lịch sử, bắt đầu từ thế kỷ thứ VIII trước Tây Lịch (thời Tuyên Vương nhà Chu) với những ghi chép lịch sử có hệ thống và tính khách quan cao. Do đó, nguồn tài liệu về lịch sử Trung Hoa vô cùng phong phú và có giá trị to lớn.

Tuy nhiên, bốn chục cuốn sách tôi có được chỉ là một phần nhỏ bé trong kho tàng kiến thức rộng lớn đó. Nhận thức được điều này, tôi đã chủ động giới hạn phạm vi nghiên cứu của mình.

Tôi nhận định rằng lịch sử Trung Hoa là lịch sử của một nền văn minh vô cùng độc đáo (infiniment originale theo Guillermaz), dù ra đời sau một số nền văn minh khác như Ai Cập hay Lưỡng Hà, nhưng lại có tuổi thọ lâu dài nhất. Khoảng 3.000 năm trước, nó bắt nguồn từ khu vực trung du sông Hoàng Hà. Trong khi các bộ lạc xung quanh vẫn còn ở giai đoạn bán khai, thì nhà Ân (cuối nhà Thương) và nhà Chu đã đạt được những thành tựu đáng kể trong nông nghiệp, luyện kim đồng, xây dựng một tổ chức xã hội chặt chẽ, và hình thành một tôn giáo mang tính xã hội (thờ Thượng đế, thần xã tắc, cha mẹ...).

Nền văn minh này ít mang tính mê tín, sở hữu một vũ trụ quan duy vật (thuyết âm dương), và phát triển một hệ thống chữ tượng hình, hội ý mà nhiều nhà ngôn ngữ học hiện đại đánh giá cao, thậm chí cho rằng có thể sử dụng làm chữ viết quốc tế. Trên thực tế, trong gần 3.000 năm, hệ thống chữ viết này đã đóng vai trò là ngôn ngữ chung trong “thế giới” của Trung Hoa, bao gồm cả chục dân tộc ở Đông Á.

Sự Lan tỏa và Mở rộng của Văn minh Trung Hoa

Văn minh Trung Hoa dần dần lan tỏa ra các vùng lân cận, không thông qua các cuộc chiến tranh chinh phục mà bằng con đường thu phục, khai hóa và đồng hóa các bộ lạc man rợ. Đến cuối thời Chiến Quốc, nó đã bao trùm gần hết lưu vực của hai con sông lớn nhất Trung Quốc: Hoàng Hà và Dương Tử giang. Sau đó, nhà Tần đã thống nhất Trung Quốc, chấm dứt chế độ phong kiến và tiếp tục mở rộng lãnh thổ xuống hạ lưu sông Tây Giang (Quảng Đông ngày nay).

Phía đông là biển cả bao la. Phía tây và phía bắc là những thảo nguyên rộng lớn, những sa mạc mênh mông. Từ đó, các dân tộc du mục liên tục xâm nhập vào Trung Hoa, cướp bóc mùa màng và gia súc. Người Trung Hoa đã phải xây dựng Trường Thành để ngăn chặn họ, đồng thời chiến đấu để đẩy họ trở về thảo nguyên. Ban đầu, mục đích chính là tự vệ, nhưng sau đó, nó trở thành một cuộc tranh giành đất đai kéo dài suốt hai ngàn năm, cho đến cuối nhà Thanh.

Khi nhà Hán (Trung Hoa) mạnh mẽ, các dân tộc du mục (Hồ) sẽ rút lui về phía bắc để chờ đợi thời cơ suy yếu của Hán, sau đó vượt qua Trường Thành để xâm chiếm đất đai. Ban đầu, họ chiếm được một phần miền Hoa bắc (các tỉnh Thiểm Tây, Sơn Tây...), sau đó dần dần mở rộng phạm vi kiểm soát, thậm chí tiến đến bờ sông Dương Tử. Cuối cùng, dưới triều đại Nguyên và Thanh, họ đã hai lần làm chủ hoàn toàn non sông của người Hán: lần đầu kéo dài một thế kỷ (Nguyên), lần sau là hai thế kỷ rưỡi (Thanh).

Sự Đồng Hóa và Phát Triển của Dân Tộc Hán

Khi chiếm được đất đai, các dân tộc du mục cai trị người Hán, sử dụng văn tự và ngôn ngữ Hán. Chỉ sau vài thế hệ, họ đã bị Hán hóa, trở thành người Hán. Khi người Hán giành lại chủ quyền, đất đai của Hồ cũng trở thành đất đai của Hán, và con dân Hồ cũng trở thành con dân Hán. Nhờ vậy, sau thời Nam Bắc triều, dân tộc Hán đã được bổ sung thêm dòng máu Tiên Ti, Tây Tạng, Thác Bạt, và sau thời Ngũ Đại, thêm dòng máu Sa Đà.

Sau thời Thanh, dòng máu Mãn, Mông, Hồi Hột cũng được hòa nhập vào dân tộc Hán, và đế quốc Trung Hoa đạt đến quy mô lớn nhất trong lịch sử, trừ thời Nguyên. Hiện tượng này có thể nói là độc nhất vô nhị trong lịch sử nhân loại.